Przejdź do treści
alekajiya
Otwórz menu
Wszystkie wpisy

Open source w samorządzie. Dwanaście lat doświadczeń z urzędu gminy

6 min czytania

Od 2014 roku w Urzędzie Miejskim w Starym Sączu budujemy infrastrukturę na otwartym oprogramowaniu. Co nam to dało, gdzie się nie udało i dlaczego państwowe pieniądze na open source to dopiero początek rozmowy.

Ministerstwo Cyfryzacji zapowiedziało 10 mln zł dla samorządów na pilotażowe wdrożenia otwartego oprogramowania. Ogłoszenie zbiegło się z kolejną globalną awarią usług Microsoftu. Pracuję jako informatyk w Urzędzie Miejskim w Starym Sączu i z open source korzystamy u nas od dwunastu lat.

Ten tekst to nie reklama i nie manifest. To bilans: co działa, co nie wyszło i co trzeba zmienić, żeby otwarte oprogramowanie w administracji przestało być niszą.

Skąd ten temat właśnie teraz

Na przełomie roku gminy będą mogły składać wnioski w konkursie grantowym na pilotaże open source. Pieniądze pochodzą z programu Fundusze Europejskie na Rozwój Cyfrowy. Ministerstwo zapowiada też biuro programów otwartego oprogramowania i publiczne repozytorium dla administracji.

Według danych przywołanych przy tej okazji ponad 83 procent jednostek już punktowo używa open source. Wicepremier Krzysztof Gawkowski mówił przy awarii o ryzyku uzależnienia od globalnych dostawców. Serwis Samorządowy PAP opisał zapowiedź.

To ryzyko nie jest teorią. W lipcu 2024 roku wadliwa aktualizacja oprogramowania CrowdStrike unieruchomiła około 8,5 mln komputerów z Windows. Stanęły lotniska, banki i szpitale. Business Insider podsumował skutki tamtej awarii.

Jak to się u nas zaczęło

Nie było strategii ani uchwały. W 2014 roku był brak budżetu i potrzeba. Pierwszym krokiem był kontroler domeny na Linuksie zamiast płatnego serwera Windows.

Działało, więc poszliśmy dalej. Z czasem doszły kolejne usługi, a zespół urósł z jednej osoby do czterech informatyków. Dziś we własnej serwerowni działają między innymi:

  • Nextcloud AIO: pliki, kalendarze i wideorozmowy, wcześniej Big Blue Button
  • PeerTube: transmisje i archiwum sesji rady
  • Directus: intranet i aplikacje wewnętrzne
  • Docker jako podstawa większości usług
  • Zabbix, Graylog i Wazuh: monitoring, logi i wykrywanie zagrożeń
  • otwarte biblioteki przy budowie stron i aplikacji urzędu

Po drodze były też Zimbra, Virtualmin na hostingu i pierwsze stanowiska z LibreOffice. Nie wszystko przetrwało, ale każde z tych wdrożeń czegoś nas nauczyło.

Oś czasu 12 lat open source w urzędzie gminy: 2014 kontroler domeny na Linuksie, potem Nextcloud, Zimbra, Virtualmin i Big Blue Button, próba z LibreOffice i powrót do MS Office, rozwój z Dockerem, Directusem i PeerTube, dziś Nextcloud AIO, Zabbix, Graylog, Wazuh i czterech informatyków
Dwanaście lat open source w urzędzie

Co nam to dało

Dane pod własnym dachem

Dokumenty, nagrania i logi leżą na naszych serwerach. Wiemy, gdzie są, kto ma do nich dostęp i jak je odtworzyć. Bardzo dbamy o kopie zapasowe i regularnie sprawdzamy, czy da się z nich wszystko przywrócić.

Przy RODO to ogromna wygoda. Nie musimy analizować, do jakiego kraju trafiają dane i co dostawca zrobi z nimi jutro.

Niezależność od jednego dostawcy

Gdy duża chmura ma awarię, nasze usługi działają dalej. Gdy dostawca zmienia cennik albo licencję, możemy zmienić narzędzie, bo dane są w otwartych formatach.

Konkretne oszczędności

Najlepszy przykład to transmisje sesji rady na PeerTube. Nie płacimy abonamentu za hosting wideo ani za transkrypcje, a nagrania nie zależą od regulaminu cudzej platformy. Podobnie Nextcloud zastępuje płatne usługi do udostępniania plików i spotkań online.

Kompetencje w urzędzie

Ta korzyść jest najmniej widoczna, ale moim zdaniem najważniejsza. Zespół, który sam utrzymuje systemy, rozumie je i potrafi zareagować. Nie czeka na zgłoszenie u zewnętrznej firmy.

Gdzie się nie udało

Pakiet biurowy

Wdrożenie LibreOffice było naszą najtrudniejszą lekcją. Urzędnicy latami uczyli się na Microsoft Office, często od szkoły. Do tego dochodziła niekompatybilność dokumentów wymienianych z innymi jednostkami.

Ostatecznie wróciliśmy do MS Office. Nie dlatego, że LibreOffice jest zły, tylko dlatego, że jeden urząd nie zmieni nawyków całej administracji. To dziś największy próg dla open source w samorządzie.

Systemy dziedzinowe

Księgowość, kadry, podatki i ewidencje działają na zamkniętych systemach, takich jak Bestia czy Płatnik. Wymagają Windowsa, Javy i komercyjnych baz danych. Na tym rynku kilka firm dzieli między siebie większość gmin. Pojedynczy urząd nie ma tu alternatywy.

Odpowiedzialność i ludzie

Własna infrastruktura to własna odpowiedzialność. Nie ma infolinii, na którą można zrzucić winę. Trzeba aktualizować, monitorować i testować kopie, także po godzinach.

Bez stabilnego zespołu IT open source staje się ryzykiem. Przez pierwsze lata wszystko opierało się na jednej osobie i to był nasz najsłabszy punkt.

Bilans open source w samorządzie. Korzyści: dane na własnych serwerach, działanie przy awarii chmury, brak abonamentów, otwarte formaty, kompetencje w urzędzie. Zagrożenia: pełna odpowiedzialność, potrzebny zespół IT, nawyki i zgodność z MS Office, zamknięte systemy dziedzinowe, ataki wspierane przez AI
Korzyści i zagrożenia w jednym miejscu

Bezpieczeństwo w czasach AI

Częsty argument przeciw open source brzmi: kod jest jawny, więc łatwiej go zaatakować. W praktyce jawny kod sprawdza tysiące ludzi, a luki są szybko łatane. Zamknięty system też ma luki, tylko o nich nie wiemy.

Sztuczna inteligencja zmienia jednak skalę. Atakujący szybciej znajdują podatności i piszą wiarygodne maile phishingowe. Dlatego własna serwerownia wymaga dziś więcej czujności niż dziesięć lat temu.

U nas oznacza to:

  • regularne aktualizacje i monitoring zdarzeń w Wazuh i Graylog
  • audyty wewnętrzne i zewnętrzne
  • kopie zapasowe, z których regularnie testujemy odtwarzanie
  • procedury RODO i zasada minimalnego dostępu

Z tego samego powodu gminy rzadko dzielą się swoimi rozwiązaniami. Boją się, że opis infrastruktury ułatwi atak. Ta ostrożność jest zrozumiała, ale blokuje współpracę, której samorządy najbardziej potrzebują.

Szkoły: darmowe było tylko na początek

W listopadzie 2026 roku Microsoft ogłosił, że wycofuje darmową pocztę i narzędzia do współpracy dla uczniów. Zmiana obejmie szkoły przy pierwszym odnowieniu umowy od 1 stycznia 2028 roku. The Register opisał nowe zasady.

Nowy darmowy plan nie ma poczty, Teams ani SharePointa. Dostanie go tylko szkoła, która płaci za licencje dla nauczycieli, a uczniowie muszą pracować na Windowsie. Szkoły z Chromebookami zostają z niczym.

Dla gmin to nie jest odległy problem. To one prowadzą szkoły podstawowe i za rok mogą dostać rachunek albo konieczność migracji tysięcy kont.

Da się to zrobić. Kilka szwajcarskich uczelni przeniosło się na Nextcloud w jeden weekend: prawie 40 tysięcy osób i 585 TB danych. Niemcy budują na Nextcloudzie publiczną chmurę dla edukacji. To samo narzędzie, którego używamy w urzędzie od lat.

Szkoły mają rok na decyzję. To dobry moment, żeby gminy zaplanowały ją wspólnie, zamiast każda osobno negocjować z jednym dostawcą.

Czego brakuje, żeby to zadziałało szerzej

10 mln zł na pilotaże to dobry sygnał, ale licencje nie są głównym kosztem. Kosztem są ludzie. Większość małych gmin ma jednego informatyka albo firmę zewnętrzną na kilka godzin w miesiącu.

Moim zdaniem potrzeba:

  • stałego finansowania etatów IT, a nie tylko jednorazowych wdrożeń
  • wspólnych rozwiązań utrzymywanych centralnie lub przez związki gmin
  • otwartych formatów i interfejsów w zamówieniach publicznych
  • przełamania monopolu w systemach dziedzinowych, choćby przez wymóg otwartego API i eksportu danych
  • miejsca, w którym informatycy z gmin mogą bezpiecznie wymieniać doświadczenia

Zapowiadane publiczne repozytorium może być takim miejscem. Pod warunkiem, że trafi tam działający kod z instrukcją, a nie tylko lista rekomendacji.

Rada dla tych, którzy chcą zacząć

Zacznijcie od jednej usługi, która rozwiązuje realny problem. Udostępnianie plików, monitoring albo transmisje sesji to dobre miejsca na start. Pakiet biurowy zostawcie na koniec.

To dużo pracy i rzadko ktoś za nią podziękuje. Pisałem o tym w tekście o paradoksie prewencji. Ale daje coś, czego nie kupi się w żadnym przetargu: doświadczenie, satysfakcję i ochronę przed zawodową stagnacją.

Niezależność technologiczna urzędu nie zaczyna się od zakupu. Zaczyna się od ludzi, którzy rozumieją swoje systemy.
Aleksander Kowal

Czytaj dalej

Zbudowałem serwer domowy. Po co mi własna chmura

Poczta, zdjęcia, pliki i hasła rodziny na własnym serwerze zamiast w chmurze wielkich firm. Dlaczego to zrobiłem, co już działa w liczbach i jak wygląda to od środka. Pierwszy wpis z serii „Serwer domowy krok po kroku”.